Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 46

This is a special Sarga. This Sarga has the first Sloka of the fourteenth thousand (13001st Sloka). That also means it has the fourteenth Gayatri syllable 'Dhi".

The corresponding Sloka is as follows.
સવાજિરથમાતઙ્ગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતામિતિ|
નાવમાન્યો ભવદ્ભિશ્ચ કપિઃ ધીરપરાક્રમઃ||
The meaning is as follows: "Go along with an army of chariots horses and elephants. Punish the Vanara. The Vanara is a great warrior, do not disrespect him".

Govindaraja in his commentary records as follows. - અત્ર ત્રયોદશ સહસ્રશ્લોકાઃ ગતાઃ| અયં ચતુર્દશસહસ્ર આદિઃ| ધીતિ ગાયત્યા ચતુર્દશાક્ષરમ્|

According to Govindaraja thirteen thousand Slokas are completed here. This is the beginning of the fourteenth thousand of slokas. That means this sloka number is 13001.

The fourteenth syllable of Gayatri "ધી" is embedded in this Sloka. As stated earlier, the sloka with the gayatri syllable ("ગાયત્રિ બીજાક્ષરાઃÓ) is considered as a Mantra. This Sloka comes in the context of the Ravana's advise to the Generals.

Being the Sloka with the fourteenth Gayatri syllable and being the first Sloka of the fourteenth thousand, this sloka is also treated as a Mantra.

Now the Slokas of forty-sixth Sarga.

||Sloka 46.01||

હતાન્ મંત્રિસુતાન્ બુદ્ધ્વા વાનરેણ મહાત્મના|
રાવણઃ સંવૃતાકારઃ ચકાર મતિમુત્તમામ્||46.01||

સ|| મહાત્મના વાનરેણ મંત્રિસુતાન્ હતાન્ (ઇતિ) બુદ્ધ્વા રાવણઃ સંવૃતાકારઃ ઉત્તમામ્ મતિં ચકાર||

Tilaka TiKa says - સંવૃતાકારો નિગૃહીત અન્તર્ગત ભયઃ| suppressing his internal fear|

||Sloka meanings||

મહાત્મના વાનરેણ -
by the great Vanara,
મંત્રિસુતાન્ હતાન્ (ઇતિ) બુદ્ધ્વા-
knowing that the minister's sons have been killed
રાવણઃ સંવૃતાકારઃ -
Ravana concealing his agony
ઉત્તમામ્ મતિં ચકાર -
applied his mind

|| Sloka summary||

"Ravana knowing that the minister's sons have been killed by the great Vanara, concealing his agony , applied his mind.' ||46.01||

The Sarga starts with poet saying,
રાવણઃ સંવૃતાકારઃ ચકાર મતિમુત્તમામ્ |

સંવૃતાકારઃ - means the one who conceals his feelings.
Who is the one concealing his feelings? રાવણઃ Ravana.

Kinkaras have been killed. Jambumali has been killed. The seven sons of the ministers have also been killed. Ravana knew of Vanaras Vali and Sugriva. He knew of Nila and Dvivida. But the Vanara destroying the Ashok van seemed to be different.

Ravana did not want others to know that he is concerned. So, hiding his feelings, Ravana "ચકાર મતિમુત્તમામ્"; applied his best thoughts".

Ravana decide to ask the generals who were with him in earlier battles.

||Sloka 46.02, 03||

સ વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દુર્ધરં ચૈવ રાક્ષસમ્ |
પ્રઘસં ભાસકર્ણં ચ પંચ સેનાગ્ર નાયકાન્||46.02||
સંદિદેશ દશગ્રીવો વીરાન્નયવિશારદાન્ |
હનુમદ્ગ્રહણા વ્યગ્રાન્ વાયુવેગસમાન્યુધિ||46.03||

સ|| સઃ દશગ્રીવઃ વીરાન્ નયવિશારદાન્ રાક્ષસાં વિરૂપાક્ષ યુપાક્ષૌ પ્રઘસં ભાસકર્ણં ચ દુર્ધરં ચ પંચસેનાગ્રનાયકાન્ યુધિ વાયુવેગ સમાન્ હનુમાન્ ગ્રહણાવ્યગ્રાન્ સંદિદેશ||

||Sloka meanings||

સઃ દશગ્રીવઃ - આ દશગ્રીવુડુ
વીરાન્ નયવિશારદાન્ રાક્ષસાં -
વીરુલુ યુદ્ધમુલો અરિતેરિન રાક્ષસુલુ
વિરૂપાક્ષ યુપાક્ષૌ પ્રઘસં ભાસકર્ણં ચ -
વિરૂપાક્ષુડુ યૂપાક્ષુડુ પ્રઘસુડુ ભાસકર્ણુડુ
દુર્ધરં ચ પંચસેનાગ્રનાયકાન્ -
દુર્ધરુડુ અનુ ઇદુમંદિ અગ્રસેનાનાયકુલનુ
વાયુવેગ સમાન્ હનુમાન્ -
વાયુવેગમુ કલ હનુમંતુનિ
યુધિ ગ્રહણાવ્યગ્રાન્ સંદિદેશ -
યુદ્ધમુલો બંધિંચુટકુ આદેશમિચ્ચેનુ

||Sloka summary||

"The Ten-headed one commanded the five army generals Virupaksha, Yupaksha, Praghasa, Bhasakarna and Durdhara who are warriors skilled in statecraft, to capture in the battle Hanuman who equals wind god in speed ."

These are the generals who fought along with him and won battles against Devas.

||Sloka 46.04||

યાત સેનાગ્રગાઃ સર્વે મહાબલપરિગ્રહાઃ|
સવાજિરથમાતંગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતામિતિ||46.04||

સ|| સેનાગ્રગાઃ સર્વે મહાબલપરિગ્રહાઃ સવાજિરથમાતંગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતાં ઇતિ ||

||Sloka meanings||

સેનાગ્રગાઃ સર્વે -
o army generals, all of you
મહાબલપરિગ્રહાઃ સવાજિરથમાતંગાઃ -
accompanied by large army along with horses, elephants, and chariots
સ કપિઃ શાસ્યતાં ઇતિ -
punish the Vanara

|| શ્લોકતાત્પર્યમુ||

"Oh Army Generals ! All of you accompanied by large army along with horses, elephants, and chariots punish the Vanara." ||46.04||

||Sloka 46.05||

યતૈશ્ચ ખલુ ભાવ્યં સ્યાત્તમાસાદ્ય વનાલયમ્|
કર્મ ચાપિ સમાધેયં દેશકાલાવિરોધિનમ્||46.05||

સ|| તં વનાલયં આસાદ્ય યત્તૈઃ ચ ભાવ્યં દેશકાલાવિરોધિનં કર્મચાપિ સમાધેયં||

Govindaraja Tika says - યત્તૈઃયતમાનૈઃ અપ્રમત્તૈઃ ઇતિ|
તિલક ટીકાલો -યત્તૈઃ સાવસાનૈઃ | કિંચ અત્ર દેસકાલ વિરોધી કર્મ ન કાર્યં ઇત્યાહ દેશકાલાવિરોધિતં તત્ વિરુદ્ધં|તત્ ઉચિતમિતિ યાવત્| સમાધેયં કાર્યં|

||Sloka meanings||

તં વનાલયં આસાદ્ય -
approaching the forest dweller
યત્તૈઃ ચ ભાવ્યં -
be engaged with all efforts
દેશકાલાવિરોધિનં -
not against the time and place
કર્મચાપિ સમાધેયં -
even actions should be done

||Sloka summary||

"Approaching the forest dweller, he should be engaged with all efforts which are not against the time and place and even actions should be done". ||46.05||

||Sloka 46.06||

ન હ્યહં તં કપિં મન્યે કર્મણા પ્રતિતર્કયન્|
સર્વધા તન્મહદ્ભૂતં મહાબલપરિગ્રહમ્||46.06||

સ|| અહં કર્મણા પ્રતિતર્કયન્ તં કપિં ન મન્યે | સર્વથા મહત્ ભૂતં મહાબલપરિગ્રહં ||

||Sloka meanings||

કર્મણા પ્રતિતર્કયન્ -
Judging by the actions
અહં તં કપિં ન મન્યે -
I do not think he is a Vanara
સર્વથા મહત્ ભૂતં -
in all ways a great being
મહાબલપરિગ્રહં -
endowed with great strength.

||Sloka summary||

"Judging by the actions, I do not think he is a Vanara. That great being is endowed with great strength"."

||Sloka 46.07||

ભવેદિંદ્રેણ વા સૃષ્ટમસ્મદર્થં તપોબલાત્|
સનાગયક્ષગંધર્વા દેવાસુરમહર્ષયઃ||46.07||

સ|| અસ્મદર્થં તપોબલાત્ ઇંદ્રેણ સ નાગયક્ષ ગંધર્વા દેવાસુર મહર્ષયઃ સૃષ્ઠં વા||

||Sloka meanings||

તપોબલાત્ ઇંદ્રેણ -
with power of penance by Indra
સ નાગયક્ષ ગંધર્વા -
together with Naga's Yakshas as well as Gandharvas
દેવાસુર મહર્ષયઃ
or by Gods, demons and ascetics
અસ્મદર્થં સૃષ્ઠં વા-
may have been created for us.

||Sloka summary||

"He might have been created by Indra along with Naga Yaksha Gandharva Devas or asuras or Maharshis for us."||46.07||

||Sloka 46.08||

યુષ્માભિ સ્સહિતૈઃ સર્વેર્મયા સહ વિનિર્જિતાઃ|
તૈરવશ્યં વિધાતવ્યં વ્યળીકં કિંચિદેવ નઃ||46.08||

યુષ્માભિઃ સહ તૈઃ સર્વૈઃ મયા વિનિર્જિતાઃ| અવશ્યં તૈઃ કિંચિદેવ વ્યળીકં વિધાતવ્યં ||

||Sloka meanings||

યુષ્માભિઃ સહ - along with you
તૈઃ સર્વૈઃ મયા વિનિર્જિતાઃ -
all of them have been defeated by me
અવશ્યં તૈઃ કિંચિદેવ -
certainly some amount of
વ્યળીકં વિધાતવ્યં -
trouble may be created

||Sloka summary||

"With your help I have defeated them all. Certainly even a little harm should be done."||46.08||

The thought being presented by Ravana is that since we defeated them , in return they may be trying to create trouble , coming here in the form of a Vanara.

||Sloka 46.09||

તદેવ નાત્ર સંદેહઃ પ્રસહ્યા પરિગૃહ્યતામ્|
યાત સેનાગ્રગાઃ સર્વે મહાબલ પરિગ્રહાઃ ||46.09||

સ|| તદેવ અત્ર સંદેહઃ ન | પ્રસહ્ય પરિગૃહ્યતાં || યાત સેનાગ્રગાઃ સર્વે મહાબલ પરિગ્રહાઃ||

||Sloka meanings||

તદેવ અત્ર સંદેહઃ ન -
there is no doubt
પ્રસહ્ય પરિગૃહ્યતાં -
may be captured with force
સેનાગ્રગાઃ સર્વે -
O army generals all of you are
મહાબલપરિગ્રહાઃ -
of immense power

||Sloka summary||

"There is no doubt. You are of immense power. He may be captured with force.".||46.09||

||Sloka 46.10||

સવાજિરથમાતંગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતામિતિ||
નાવમાન્યો ભવદ્ભિશ્ચ હરિર્ધીરપરાક્રમઃ||46.09||

સ||સવાજિરથમાતંગાઃ સ કપિઃ શાસ્યતામિતિ| સ હરિઃ ધીરપરિક્રમઃ ભવદ્ભિઃ ન અવમાન્યઃ ચ||

Govindaraja Tika says - નાવમાન્યો હરિદ્ભિશ્ચ હરિર્ધીરપરાક્રમઃ ઇતિ અત્ર ત્રયોદશ શ્લોકાઃ ગતાઃ | અયં ચતુર્દસસહસ્રસ્ય આદિઃ|ધી ઇતિ ગાયત્ર્યા ચતુર્દશ અક્ષરં|

'નાવમાન્યો હરિદ્ભિશ્ચ હરિર્ધીરપરાક્રમઃ' etc , this is the start of the fourteenth thousand of Slokas. This Sloka has the fourteenth syllable of Gayatri , namely 'ધી' in the word "ધીરપરાક્રમઃ".

||Sloka meanings||

સવાજિરથમાતંગાઃ -
having forces with elephants' horses and chariots
સ કપિઃ શાસ્યતામિતિ-
you capture the Vanara.
સ હરિઃ ધીરપરિક્રમઃ -
that Vanara is of heroic strength
ભવદ્ભિઃ ન અવમાન્યઃ ચ -
should not be insulted by you

||Sloka summary||

"There is no doubt. He may be captured with force. The warrior of heroic strength should not be insulted".||46.09||

Because this is the first Sloka of the fourteenth thousand, with the fourteenth letter of Gayatri, it is considered as a Mantra. As a Mantra it can be used for meditation etc.

||Sloka 46.11||

દૃષ્ટા હિ હરયઃ પૂર્વં મયા વિપુલવિક્રમાઃ|
વાલી ચ સહ સુગ્રીવો જાંબવંશ્ચ મહાબલઃ||46.11||

સ|| પૂર્વં મયા વિપુલવિક્રમાઃ મહાબલઃ વાલી ચ જાંબવંતઃ સુગ્રીવઃ સહ હરયઃ દૃષ્ટા ||

||Sloka meanings||

પૂર્વં મયા દૃષ્ટા -
earlier I have seen
વિપુલવિક્રમાઃ મહાબલઃ -
immensely powerful mighty
વાલી ચ જાંબવંતઃ સુગ્રીવઃ સહ હરયઃ -
Vanaras like Vali , Jambavan, and Sugriva.

||Sloka summary||

"Earlier I have seen immensely powerful mighty Vanaras like Vali , Jambavan, and Sugriva."||46.11||

||Sloka 46.12||

નીલઃ સેનાપતિશ્ચૈવ યે ચાન્યે દ્વિવિદાદયઃ|
નૈવં તેષાં ગતિર્ભીમાન તેજો ન પરાક્રમઃ||46.12||

સ|| નીલઃ દ્વિવિદાદયઃ અન્યે સેનાપતિઃ ચ તેષાં ગતિઃ ન એવં તેજઃ પરાક્રમઃ ન||

||Sloka meanings||

નીલઃ દ્વિવિદાદયઃ -
Nila Dvivida
અન્યે સેનાપતિઃ ચ -
other army generals too
તેષાં ગતિઃ ન એવં -
their speed is not like this
તેજઃ પરાક્રમઃ ન -
nor the luster or Valor

||Sloka summary||

"Nila Dvivida and other army generals too. They do not have his speed or valor." ||46.12||

||Sloka 46.13||

નમતિર્ન બલોત્સાહૌ ન રૂપપરિકલ્પનમ્|
મહત્સત્ત્વ મિદં જ્ઞેયં કપિરૂપં વ્યવસ્થિતમ્||46.13||
પ્રયત્નં મહદાસ્થાય ક્રિયતા મસ્ય નિગ્રહઃ|

સ|| ન મતિઃ બલઃ ઉત્સાહઃ ન રૂપપરિકલ્પનં | ઇદં કપિરૂપં વ્યવસ્થિતં મહત્ સત્ત્વં જ્ઞેયં || મહત્ પ્રયત્નં આસ્થાય અસ્ય નિગ્રહઃ ક્રિયતાં||

||Sloka meanings||

ન મતિઃ બલઃ ઉત્સાહઃ -
not that intellect, not that strength and energy o
ન રૂપપરિકલ્પનં -
nor that ability to change form at will
ઇદં કપિરૂપં વ્યવસ્થિતં -
this one in the form of a Vanara
મહત્ સત્ત્વં જ્ઞેયં -
know him to be a great being
મહત્ પ્રયત્નં આસ્થાય -
using extraordinary efforts
અસ્ય નિગ્રહઃ ક્રિયતાં -
he should be captured

||Sloka summary||

" Not that intellect, not that strength and energy or the ability to change form at will. This great being has taken the form of a Vanara. You have to put extraordinary efforts to capture him".||46.13||

||Sloka 46.14||

કામં લોકાસ્ત્રયઃ સૈંદ્રાઃ સસુરાસુરમાનવાઃ |
ભવતા મગ્રતઃ સ્થાતું ન પર્યાપ્તા રણાજિરે||46.14||

સ|| સ ઇંદ્રાઃ સ સુરાસુરમાનવાઃ ત્રયઃ લોકાઃ રણાજિરે ભવતામ્ અગ્રતઃ સ્થાતું ન પર્યાતાઃ કામમ્||

||Sloka meanings||

સ ઇંદ્રાઃ સ સુરાસુરમાનવાઃ -
along with Indra and all Suras Asuras and Manavas
ત્રયઃ લોકાઃ -
in the three words
રણાજિરે ભવતામ્ અગ્રતઃ સ્થાતું -
to stand in front of you in a battle
ન પર્યાતાઃ કામમ્ -
there is none is true

||Sloka summary||

"Along with Indra and all Suras Asuras and Manavas there is no one in the three worlds who is competent to stand in front of him."||46.14||

||Sloka 46.15||

તથાપિ તુ નયજ્ઞેન જય માકાંક્ષતા રણે||46.15||
અત્મા રક્ષ્યઃ પ્રયત્નેન યુદ્ધસિદ્દિર્હિ ચંચલા|

સ|| તથાપિ તુ રણે જયં આકાંક્ષયા પ્રયત્નેન આત્મા રક્ષ્યઃ | યુદ્ધસિદ્ધિઃ ચંચલાઃ||

||Sloka meanings||

તથાપિ તુ રણે જયં આકાંક્ષયા -
even so desiring victory in the battle
પ્રયત્નેન આત્મા રક્ષ્યઃ -
make all efforts to protect your self
યુદ્ધસિદ્ધિઃ ચંચલાઃ -
result of battle is uncertain

||Sloka summary||

" Even so desiring victory in the battle make all efforts to protect yourself. The result of battle is uncertain".||46.15||

With Kinkaras, Jambumali and even the seven ministers' sons being killed, Ravana is wondering about the Vanara, who seems to be more powerful than Vali or Sugriva

||Sloka 46.16, 17||

તે સ્વામિ વચનં સર્વે પ્રતિગુહ્ય મહૌજસઃ||46.16||
સમુત્પેતુર્મહાવેગા હુતાશસમતેજસઃ|

રથૈર્મત્તૈશ્ચ માતંગૈર્વાજિભિશ્ચ મહાજનૈઃ||46.17||
શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈઃ તીક્ષ્ણૈઃ સર્વૈશ્ચોપચિતા બલૈઃ|

સ|| મહૌજસઃ હુતાશ સમ તેજસઃ તે સર્વે સ્વામિવચનં પ્રતિગૃહ્ય મહાવેગાઃ રથૈઃ મત્તૈઃ માતંગૈઃ મહાજવૈઃ વાજિભિશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈઃ સર્વે બલૈઃ ઉપચિતાઃ સમુત્પેતુઃ||

||Sloka meanings||

મહૌજસઃ મહાવેગાઃ -
powerful ones, those who are swift
હુતાશ સમ તેજસઃ -
resplendent like the sacrificial fire
તે સર્વે સ્વામિવચનં પ્રતિગૃહ્ય-
all of them taking the leader's words
રથૈઃ મત્તૈઃ માતંગૈઃ મહાજવૈઃ વાજિભિશ્ચ -
of chariots , intoxicated elephants, with horses of great speed
તીક્ષ્ણૈઃ વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈઃ -
with many kinds of sharp weapons
સર્વે બલૈઃ ઉપચિતાઃ -
collecting a strong army
મહાવેગાઃ સમુત્પેતુઃ -
moved forth together

||Sloka summary||

"Those powerful ones who are swift, resplendent like the sacrificial fire, taking the leader's words moved together with their army of chariots , intoxicated elephants, with horses of great speed, and many kinds of sharp weapons", ||46.17||

||Sloka 46.18||

તતસ્તં દદૃશુર્વીરા દીપ્યમાનં મહાકપિમ્|
રસ્મિમંતમિવોદ્યંતં સ્વતેજોરશ્મિમાલિનમ્|
તોરણસ્થં મહોત્સાહં મહાસત્ત્વં મહાબલમ્||46.18||

સ|| તતઃ વીરાઃ સ્વતેજોરસ્મિમાલિનં ઉદ્યંતં રસ્મિમંતં ઇવ દીપ્યમાનં તોરણસ્થં મહોત્સાહં મહાસત્ત્વં મહાબલં તં મહાકપિં દદૃશુઃ||

||Sloka meanings||

તતઃ વીરાઃ - then those heroes
સ્વતેજોરસ્મિમાલિનં -
shining by his own effulgence
ઉદ્યંતં રસ્મિમંતં ઇવ દીપ્યમાનં -
rising and shining like a Sun
તોરણસ્થં - perched on the archwayન
મહોત્સાહં મહાસત્ત્વં મહાબલં -
with great agility, intelligent one endowed with great strength
તં મહાકપિં દદૃશુઃ -
saw that great Vanara

||Sloka summary||

"Then the heroes saw Hanuman, the great Vanara the mighty intelligent being, shining by his own effulgence, rising and shining like a Sun, perched on the archway."||46.18||

||Sloka 46.19||

મહામતિં મહાવેગં મહાકાયં મહાબલમ્
તં સમીક્ષ્યૈવ તે સર્વે દિક્ષુ સર્વાસ્વવસ્થિતાઃ||46.19||
તૈસ્તૈઃ પ્રહરણૈર્ભીમૈરભિપેતુઃ તતસ્તતઃ|

સ|| મહામતિં મહાવેગં મહાકાયં મહાબલં તં સમીક્ષ્યૈવ તે સર્વે સર્વા દિક્ષુઃ તૈઃ તૈઃ તતઃ તતઃ ભીમૈઃ પ્રહરણૈઃ અભિપેતુઃ વ્યવસ્થિતાઃ ||

||Sloka meanings||

તં સમીક્ષ્યૈવ -looking at him
મહામતિં મહાવેગં -
who is highly intelligent, speedy?
મહાકાયં મહાબલં -
who is mighty and is with huge form?
તે સર્વે સર્વા દિક્ષુઃ તતઃ તતઃ વ્યવસ્થિતાઃ-
all of them, positioned in all directions, here and there
તૈઃ તૈઃ - with their
ભીમૈઃ પ્રહરણૈઃ અભિપેતુઃ વ્યવસ્થિતાઃ-
fearsome weapons attacked

||Sloka summary||

"Looking at him who is highly intelligent, speedy, mighty and is with huge form, they positioned themselves in with different fearsome weapons here and there in all directions. Then they attacked him." ||46.19||

||Sloka 46.20||

તસ્ય પંચાયસાઃ તીક્ષ્ણાઃ શિતાઃ પીતમુખાઃ શરાઃ||46.20||
શિરસ્યુત્પલપત્રાભા દુર્ધરેણ નિપાતિતાઃ|

સ||પંચ તીક્ષ્ણાઃ શિતાઃ પીતમુખાઃ ઉત્પલપત્રાભાઃ આયસાઃ શરાઃ તસ્ય શિરસ્યુ દુર્ધરેણ નિપાતિતાઃ ||

||Sloka meanings||

પંચ તીક્ષ્ણાઃ શિતાઃ પીતમુખાઃ ઉત્પલપત્રાભાઃ -
five arrows with polished yellow tips shining like petals of lilies
આયસાઃ શરાઃ -
made of iron with powerful sharp steel shafts
દુર્ધરેણ તસ્ય શિરસ્યુ નિપાતિતાઃ -
pierced his head by Durdhara

||Sloka summary||

"Five arrows made of iron with powerful sharp steel shafts and polished yellow tips by Durdhara pierced his head, they were like shining like petals of lilies (for Hanuman)."

||Sloka 46.21||
"
સ તૈઃ પંચભિરાવિદ્ધઃ શરૈઃ શિરસિ વાનરઃ||46.21||
ઉત્પપાત નદન્ વ્યોમ્નિ દિશો દશ વિનાદયન્|

સ||સઃ વાનરઃ તૈઃ પંચભી શરૈઃ શિરસિ આવિદ્ધઃ નદન્ દશદિશઃ વિનાદયન્ વ્યોમ્નિ ઉત્પપાત||

||Sloka meanings||

સઃ વાનરઃ - that Vanara
તૈઃ પંચભી શરૈઃ શિરસિ આવિદ્ધઃ -
hit by the five of the arrows in the head
નદન્ દશદિશઃ વિનાદયન્ -
making a loud noise in all directions
વ્યોમ્નિ ઉત્પપાત -
jumped up into the sky.

||Sloka summary||

"That Vanara hit by the five of them in the head , making a loud noise in all directions jumped up into the sky."||46.21||

||Sloka 46.22||

તતસ્તુ દુર્ધરો વીરઃ સરથઃ સજ્યકાર્મુકઃ||46.22||
કિરણ્ શતશતૈઃ તીક્ષ્ણૈરભિપેદે મહાબલઃ|

સ|| તતઃ મહાબલઃ દુર્ધરઃ સરથઃ સજ્યકાર્મુકઃ તીક્ષ્ણૈઃ શરશતૈઃ કિરણ્ અભિપેદે||

||Sloka meanings||

તતઃ મહાબલઃ દુર્ધરઃ -
then the powerful Durdhara
સરથઃ સજ્યકાર્મુકઃ -
mounted on his chariot with the string fastened to his bow
તીક્ષ્ણૈઃ શરશતૈઃ કિરણ્ અભિપેદે -
hit him with hundreds of sharp arrows

||Sloka summary||

"Then the powerful Durdhara mounted on his chariot hit him with hundreds of sharp arrows."||46.22||

||Sloka 46.23||

સ કપિર્વારયામાસ તં વ્યોમ્નિ શરવર્ષિણમ્||46.23||
સૃષ્ટિમંતં પયોદાંતે પયોદમિવ મારુતઃ|

સ|| સ કપિઃ વ્યોમ્નિ શરવર્ષિણં તં પયોદાંતે વૃષ્ટિમંતં પયોદં મારુતઃ ઇવ વારયામાસ||

Rama Tika says- પયોદાન્તે વર્ષાન્તકાલે વૃષ્ટિમન્તં પયોદમિવ

||Sloka meanings||

સ કપિઃ વ્યોમ્નિ -
that Vanara in the sky
તં પયોદાંતે વૃષ્ટિમંતં પયોદં મારુતઃ ઇવ-
like wind keeps clouds from raining showers
મારુતઃ ઇવ શરવર્ષિણં વારયામાસ -
kept away the shower of arrows like wind

||Sloka summary||

"That Vanara in the sky kept away the shower of arrows like wind keeps away the rain bearing clouds from raining." ||46.23||

||Sloka 46.24||

અર્ધ્યમાનઃ તતસ્તેન દુર્ધરેણાનિલાત્મજઃ||46.24||
ચકાર કથનં ભૂયો વ્યવર્થત ચ વેગવાન્ |

સ|| તેન દુર્ધરેન અર્ધ્યમાનઃ અનિલાત્મજઃ તતઃ કદનં ચકાર| વેગવાન્ ભૂયઃ વ્યવર્ધત||

||Sloka meanings||

તેન દુર્ધરેન અર્ધ્યમાનઃ -
being attacked by Durdhara
અનિલાત્મજઃ તતઃ કદનં ચકાર -
the son of wind god fought the battle
વેગવાન્ ભૂયઃ વ્યવર્ધત -
he again speedily increased his size

||Sloka summary||

"Being attacked by Durdhara, the son of wind god fought the battle. Speedily he again increased his size."||46.24||

||Sloka 46.25||

સદૂરં સહસોત્પત્ય દુર્દરસ્ય રથે હરિઃ||46.25||
નિપપાત મહાવેગો વિદ્ર્યુદ્રાશિર્ગિરાવિવ|

સ|| સ હરિઃ સહસા ઉત્પત્ય મહાવેગઃ ગિરૌ વિદ્યુત્ રાશિઃ ઇવ દુર્ધરસ્ય રથે નિપપાત||

||Sloka meanings||

સ હરિઃ સહસા ઉત્પત્ય -
that Vanara leaping up very fast
ગિરૌ વિદ્યુત્ રાશિઃ ઇવ -
like a lightning on a mountain.
મહાવેગઃ દુર્ધરસ્ય રથે નિપપાત -
fell on Durdhara's chariot with high speed

||Sloka summary||

"That Vanara having grown very fast, fell on the chariot like a lightning on a mountain."||46.25||

||Sloka 46.26||

તતઃ સ મધિતાષ્ટાશ્વં રથં ભગ્નાક્ષકૂબરમ્||46.26||
વિહાયન્યપતદ્ભૂમૌ દુર્ધરઃ ત્યક્ત જીવિતઃ|

સ|| તતઃ સઃ મથિતાષ્ટાશ્વં ભગ્નાક્ષકૂબરં રથં વિહાય ત્યક્તજીવિતઃ ભૂમૌ ન્યપતત્ ||
'
||Sloka meanings||

તતઃ સઃ - then he (Durdhara)
મથિતાષ્ટાશ્વં ભગ્નાક્ષકૂબરં રથં વિહાય -
left the chariot destroyed with eight horses killed and the axle broken
ત્યક્તજીવિતઃ ભૂમૌ ન્યપતત્ -
lost his life and fell down on the ground

||Sloka summary||

"Then he ( Durdhara) lost the chariot with eight horses killed and the axle broken, lost his life and fell down on the ground."||46.26||

||Sloka 46.27||

તં વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભુવિ||46.27||
સંજાતરોષૌ દુર્દર્ષાવુત્પેતતુરરિંદમૌ|

સ|| દુર્ધર્ષૌ અરિંદમૌ વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ ભુવિ નિપાતિતં તં દૃષ્ટ્વા સંજાતરોષૌ ઉત્પેતુઃ||

||Sloka meanings||

દુર્ધર્ષૌ અરિંદમૌ વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ -
the unassailable crushers of enemies Virupaksha and Yupaksha
ભુવિ નિપાતિતં તં દૃષ્ટ્વા-
seeing Durdhara fallen to the ground
સંજાતરોષૌ ઉત્પેતુઃ -
thus enraged jumped up.

||Sloka summary||

"The unassailable crushers of enemies Virupaksha and Yupaksha seeing Durdhara fallen to the ground, thus enraged jumped up." ||46.27||

||Sloka 46.28||

સ તાભ્યાં સહસોત્પત્ય વિષ્ઠિતો વિમલેંબરે||46.28||
મુદ્ગરાભ્યાં મહાબાહુ ર્વક્ષસ્યભિહિતઃ કપિઃ|

સ|| વિમલે અંબરે તિષ્ઠિતઃ મહાબાહુઃ સઃ મહાકપિઃ તાભ્યાં સહસા ઉત્પત્ય મુદ્ગરાભ્યાં વક્ષસિ અભિહિતઃ||

||Sloka meanings||

વિમલે અંબરે તિષ્ઠિતઃ -
standing the sky
મહાબાહુઃ સઃ મહાકપિઃ -
great Vanara with powerful arms
તાભ્યાં સહસા ઉત્પત્ય -
by those two who flew up in the sky speedily
મુદ્ગરાભ્યાં વક્ષસિ અભિહિતઃ -
hit on the chest with iron hammers

||Sloka summary||

"The great Vanara with powerful arms standing in the sky was hit by both of them on the chest with iron hammers." ||46.28||

||Sloka 46.29||

તયોર્વેગવતોર્વેગં વિનિહત્ય મહાબલઃ||46.29||
નિપપાત પુનર્ભૂમૌ સુપર્ણ સમવિક્રમઃ|

સ|| મહાબલઃ સુપર્ણસમ વિક્રમઃ વેગવતોઃ તયોઃ વેગં વિનિહત્ય પુનઃ ભૂમૌ નિપપાત||

||Sloka meanings||

મહાબલઃ સુપર્ણસમ વિક્રમઃ -
the mighty one, equal to Suparna in valor
વેગવતોઃ તયોઃ વેગં વિનિહત્ય -
resisting those two speedy ones
પુનઃ ભૂમૌ નિપપાત - again fell on the ground

||Sloka summary||

" The mighty one with the speed of Suparna, while resisting those two speedy ones, again fell on the ground" ||46.29||

||Sloka 46.30||

સ સાલવૃક્ષ માસાદ્ય ત મુત્પાટ્ય ચ વાનરઃ||46.30||
તા વુભૌ રાક્ષસૌ વીરૌ જઘાન પવનાત્મજઃ|'

સ|| વાનરઃ સઃ પવનાત્મજઃ સાલવૃક્ષં આસાદ્ય તં ઉત્પાટ્ય તૌ ઉભૌ વીરૌ રાક્ષસૌ જઘાન||

||Sloka meanings||

વાનરઃ સઃ પવનાત્મજઃ -
Vanara, the son of wind god
સાલવૃક્ષં આસાદ્ય તં ઉત્પાટ્ય -
seized a Sala tree.
Uprooting the same
તૌ ઉભૌ વીરૌ રાક્ષસૌ જઘાન -
killed the two Rakshasa warriors.

||Sloka summary||

"The Vanara, the son of wind god, seized a Sala tree. Uprooting the same, killed the two Rakshasa warriors." ||46.30||

||Sloka 46.31,32||

તતઃ તાં સ્ત્રીન્ હતાન્ જ્ઞાત્વા વાનરેણ તરસ્વિના||46.31||
અભિપેદે મહાવેગઃ પ્રસહ્યા પ્રઘસો હરિં|
ભાસકર્ણશ્ચ સંક્રુદ્ધઃ શૂલમાદાય વીર્યવાન્||46.32||

સ||તતઃ તરસ્વિના વાનરેન તાન્ ત્રીન્ હતાન્ જ્ઞાત્વા પ્રઘસઃ મહાવેગઃ પ્રસહ્યા અભિપેદે | વીર્યવાન્ ભાસકર્ણઃ ચ સંકૃદ્ધઃ શૂલં આદાય||

||Sloka meanings||

તતઃ તરસ્વિના વાનરેન -
by the swift Vanara
તાન્ ત્રીન્ હતાન્ જ્ઞાત્વા -
knowing that the three generals have been killed
પ્રઘસઃ મહાવેગઃ પ્રસહ્યા અભિપેદે -
Praghasa who moves with great speed violently attacked.
વીર્યવાન્ ભાસકર્ણઃ ચ -
courageous Bhasakarna too
સંકૃદ્ધઃ શૂલં આદાય -
being enraged brought the spear.

||Sloka summary||

"Then knowing that the three generals have been killed by the Vanara, Praghasa who moves with great speed violently attacked. The courageous Bhasakarna too enraged brought the spear." ||46.31,32||

||Sloka 46.33||

એકતઃ કપિશાર્દૂલં યશસ્વિનમવસ્થિતમ્|
પટ્ટિસેન શિતાગ્રેણ પ્રઘસઃ પ્રત્યયોધયત્||46.33||
ભાસકર્ણશ્ચ શૂલેન રાક્ષસઃ કપિસત્તમમ્|

સ|| યશસ્વિનં કપિશાર્દૂલં એકતઃ અવસ્થિતં તં પ્રઘસઃ શિતાગ્રેણ પટ્ટિસેન કપિસત્તમં પ્રત્યયોધયત્ ભાસકર્ણઃ રાક્ષસઃ શૂલેન||

||Sloka meanings||

તં યશસ્વિનં કપિશાર્દૂલં -
that renowned, tiger among the Vanara's
એકતઃ અવસ્થિતં પ્રઘસઃ શિતાગ્રેણ પટ્ટિસેન -
Praghasa on the one side with a sharp crowbar
ભાસકર્ણઃ રાક્ષસઃ શૂલેન -
Bhasakarna the Rakshasa with a spear
કપિસત્તમં પ્રત્યયોધયત્ -
attacked the best of Vanaras

||Sloka summary||

"The renowned, tiger among the Vanaras on the one side was attacked by Praghasa with sharp crowbar, Bhasakarna the Rakshasa attacked with a spear." ||46.33||

||Sloka 46.34||

સ તાભ્યાં વિક્ષતૈર્ગાત્રૈરસૃગ્દિગ્થ તનૂરુહઃ||46.34||
અભવત્ વાનરઃ ક્રુદ્ધો બાલસૂર્ય સમપ્રભઃ|

સ|| તાભ્યાં વિક્ષતૈઃ ગાત્રૈઃ અસૃગ્ધિતનૂરુહઃ સઃ વાનરઃ બાલસૂર્યસમપ્રભઃ કૃદ્ધઃ અભવત્||

||Sloka meanings||

તાભ્યાં વિક્ષતૈઃ ગાત્રૈઃ અસૃગ્ધિતનૂરુહઃ -
with wounded limbs by both of them, his body was smeared with blood
સઃ વાનરઃ બાલસૂર્યસમપ્રભઃ -
Vanara was shining like a rising Sun
કૃદ્ધઃ અભવત્ -
became very angry

||Sloka summary||

"Attacked by both of them with his body smeared with blood the Vanara shining like a rising Sun became angry." ||46.34||

||Sloka 46.35||

સમુત્પાટ્ય ગિરેઃ શૃંગં સમૃગવ્યાળપાદપમ્||46.35||
જઘાન હનુમાન્વીરૌ રાક્ષસૌ કપિકુંજરઃ|

સ|| કપિકુંજરઃ વીરઃ હનુમાન્ સમૃગવ્યાલપાદપમ્ ગિરે શૃંગં સમુત્પાટ્ય રાક્ષસૌ જઘાન||

||Sloka meanings||

કપિકુંજરઃ વીરઃ હનુમાન્ -
Hanuman, the best of Vanaras
સમૃગવ્યાલપાદપમ્ -
along with all animals and trees
ગિરે શૃંગં સમુત્પાટ્ય -
plucked the peak of a mountain
રાક્ષસૌ જઘાન -
killed both the Rakshasas

||Sloka summary||

"Hanuman, the best of Vanaras, plucked the peak of a mountain along with all animals and trees, using the same killed both the Rakshasas." ||46.35||

||Sloka 46.36||

તતસ્તેષ્વવસન્નેષુ સેનાપતિષુ પંચસુ||
બલં ચ તદવશેષં ચ નાશયામાસ વાનરઃ||46.36||

સ|| તતઃ તેષુ પંચસુ સેનાપતિષુ અવસન્નેષુ વાનરઃ તત્ અવશેષં બલં નાશયામાસ||

||Sloka meanings||

તતઃ તેષુ પંચસુ સેનાપતિષુ અવસન્નેષુ -
after the five generals were killed
વાનરઃ તત્ અવશેષં બલં નાશયામાસ -
Vanara then started to destroy the rest of the forces.વાનરુડુ .

||Sloka summary||

"After the five generals were killed , the Vanara then started to destroy the rest of the forces." ||46.36||

||Sloka 46.37||

અશ્વૈરશ્વાન્ ગજૈર્નાગાન્ યોધૈર્યોધાન્ રથૈ રથાન્|
સકપિર્નાશયામાસ સહસ્રાક્ષ ઇવાસુરાન્||46.37||

સ|| સ કપિઃ સહસ્રાક્ષઃ અસુરાન્ ઇવ અશ્વૈઃ અશ્વાન્ ગજૈઃ નાગાન્ યોધૈઃ યોધાન્ રથૈઃ રથાન્ નાસયામાસ||

||Sloka meanings||

સ કપિઃ સહસ્રાક્ષઃ અસુરાન્ ઇવ -
like Indra destroying the Asuras
અશ્વૈઃ અશ્વાન્ ગજૈઃ નાગાન્ -
horses with horses, the elephants with elephants
યોધૈઃ યોધાન્ રથૈઃ રથાન્ -
the warriors with warriors, the chariots with chariots
નાશયામાસ - started destroying

||Sloka summary||

"Like Indra destroying the Asuras, the Vanara started destroying, the horses with horses, the elephants with elephants, the warriors with warriors, the chariots with chariots." ||46.37||

||Sloka 46.38||

હતૈર્નાગૈશ્ચ તુરગૈર્ભગ્નાક્ષૈશ્ચ મહારથૈઃ|
હતૈશ્ચ રાક્ષસૈર્ભૂમીરુદ્દમાર્ગા સમંતતઃ||46.38||

સ|| હતૈઃ નાગૈઃ તુરગૈઃ ભગ્નાક્ષૈઃ મહારથૈશ્ચ હતૈઃ રાક્ષસઃ ભૂમિઃ સમન્તતઃ રુદ્ધમાર્ગા||

||Sloka meanings||

હતૈઃ નાગૈઃ તુરગૈઃ -
with dead elephants, horses,
ભગ્નાક્ષૈઃ મહારથૈશ્ચ-
with broken chariots
હતૈઃ રાક્ષસઃ -
with dead Rakshasas
ભૂમિઃ સમન્તતઃ રુદ્ધમાર્ગા -
the whole ground was filled up

||Sloka summary||

"With dead elephants, horses, broken chariots, and the dead Rakshasas the whole ground was filled up." ||46.38||

||Sloka 46.39||

તતઃ કપિસ્તાન્ ધ્વજિનીપતીન્ રણે
નિહત્ય વીરાન્ સબલાન્ સવાહનાન્|
સમીક્ષ્ય વીરઃ પરિગૃહ્ય તોરણં
કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે||46.39||

સ|| તતઃ વીરઃ કપિઃ વીરાન્ સબલાન્ સ વાહનાન્ તાન્ ધ્વજિનિપતીન્ રણે નિહત્ય સમીક્ષ તોરણં પરિગૃહ્ય પ્રજાક્ષયે કાલઃ ઇવ કૃતક્ષણઃ||

Tilaka Tika says- ધ્વજનીપતીન્ સેનાપતીન્, પરિગૃહ્ય આશ્રિત્ય સ્થિત ઇતિ શેષઃ|

||Sloka meanings||

તતઃ વીરઃ કપિઃ - then the hero Vanara
વીરાન્ સબલાન્ સ વાહનાન્ -
heroes with their forces and their vehicles
સૈન્યબલમુલતો કૂડિન વાહનમુલતો કૂડિન આ વીરુલનુ
તાન્ ધ્વજિનિપતીન્ રણે નિહત્ય -
having killed the generals in the battle
સમીક્ષ તોરણં પરિગૃહ્ય -
reviewing the same went back to the archway
પ્રજાક્ષયે કાલઃ ઇવ કૃતક્ષણઃ -
much like the Time bent on destroying the humanity for a moment

||Sloka summary||

"Then the hero Vanara having killed the generals along with their forces and vehicles and reviewing the same went back to the archway much like the Time bent on destroying the humanity." ||46.39||

Thus ends Sarga forty-six of Sundarakanda of Ramayana the first poem ever composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે ષટ્ચત્ત્વારિંશસ્સર્ગઃ ||

|| ઓમ્ તત્ સત્||